We vergelijken ons voortdurend met anderen. Het is een diepgeworteld menselijk mechanisme, maar in het onderwijs heeft dit proces een destructieve vorm aangenomen. Waar analyse ooit bedoeld was om te kijken wat een leerling nodig heeft, is het nu een bron van onzekerheid, faalangst en prestatiedruk geworden. We zijn resultaten gaan zien als een reflectie van wie we zijn, in plaats van wat we op dat moment kunnen.
De psychologie achter vergelijken
Het vergelijken met anderen komt voort uit de sociale vergelijkingstheorie. Volgens deze theorie spiegelen we onszelf aan anderen om onze eigen capaciteiten en prestaties te beoordelen. In een schoolsysteem werkt dit vaak averechts:
- Opwaartse vergelijking: We kijken naar de leerling die altijd negens haalt. In een systeem waar ‘excellentie’ de norm is, voelt dit vaak als een pijnlijk bewijs van eigen tekortschieten.
- Neerwaartse vergelijking: We kijken naar wie lager scoort om ons even ‘veilig’ te voelen. Dit creëert een schijnzekerheid die volledig afhankelijk is van de achterstand van een ander.
Van analyse naar projectie
Analyseren is in de basis goed. We meten resultaten om het aanbod te bepalen: Heeft deze leerling extra uitleg nodig? Is de stof te makkelijk? De fout ontstaat wanneer we waarde aan die resultaten gaan koppelen en die waarde vervolgens projecteren op onze persoonlijkheid.
Een onvoldoende is dan niet langer een signaal dat de leerstof nog niet begrepen is, maar een label dat op de eigen identiteit wordt geplakt. We identificeren ons met de uitkomst. We zeggen niet meer: “Ik heb dit resultaat behaald”, maar we voelen: “Ik ben onvoldoende.” Terwijl resultaten slechts resultaten zijn en niets zeggen over wie je werkelijk bent.
De spiegel van de onderwijsprofessional
Gelukkig ontstaat er een kanteling. Steeds meer scholen en leerkrachten verleggen de focus naar het proces door te werken met een groeimindset. Toch ligt hier een diepere uitdaging voor ons als volwassenen. Ook in ons als onderwijsprofessionals sluimert de angst om afgerekend te worden op resultaten; we voelen de spanning bij een klassenbezoek of de inspectie.
Dit oude overlevingsmechanisme – de angst om niet te voldoen aan de externe maatstaf – geven we onbewust door. Kinderen leren namelijk niet van wat je zegt, maar van wat je doet. Pas als wij de moed hebben om buiten de kaders van vergelijking te stappen en onze eigen waarde los te koppelen van de ‘inspectie-score’, geven we hen de vrijheid om dat ook te doen.
De keten doorbreken: Van vergelijking naar autonomie
Wanneer we dit patroon van bovenaf bekijken, zien we een hardnekkige cirkel: de inspectie beoordeelt de school, de school de leraar, de leraar het kind, en het kind uiteindelijk zichzelf. We proberen de complexiteit van een uniek individu te vangen in een lineaire schaal. De cirkel sluit zich zodra we het cijfer belangrijker maken dan het leerproces, waardoor we de verbinding met onze intrinsieke waarde verliezen en vervangen door externe validatie. Het doorbreken van deze keten begint bij het besef dat de maatstaf nooit de mens is.
Wil je dit patroon niet alleen herkennen, maar op een dieper niveau transformeren?
Met o.a. PSYCH-K® herschrijven we de stress en de diepe overtuigingen die jouw waarde nog steeds aan een externe lat koppelen. Zo laat je de buitenwereld niet langer je koers en gevoel bepalen, maar leef en onderwijs je weer volledig vanuit jouw eigen, unieke zijn.
Ik ben benieuwd: Herken jij als onderwijsprofessional dat het constant vergelijken van resultaten (van jezelf of je klas) enorm veel energie kost? En dat je jezelf hiermee onbewust vaak naar beneden trekt?
